भिर मौरीको जङ्गली मह: खान मिठो, नजान्दा घातक

नेपालको गण्डकी प्रदेशका हिमाली गाउँहरूमा एउटा परम्परा छ। वसन्त ऋतु आउनेबित्तिकै गुरुङ समुदायका अनुभवी मह शिकारीहरू सयौँ मिटर अग्लो चट्टानको भित्तामा झुन्डिएका विशाल घारहरूतिर लाग्छन्। यो काम जोखिमपूर्ण मात्र होइन, पवित्र पनि हो। चट्टानकी देवीलाई भेटी चढाउने, मह काट्ने सही समय छान्ने, र कति मात्रामा संकलन गर्ने भन्ने ज्ञान पुस्तौँपुस्तादेखि जोगाउँदै आइएको छ। यो मह साधारण होइन। यसको स्थानीय नाम छ, भिर मौरीको जङ्गली मह। बाहिरी संसारमा यसलाई 'म्याड हनी' भनिन्छ।

यो मह खाँदा के हुन्छ? थोरै मात्रामा खाएमा शरीरमा हल्का न्यानोपन फैलिन्छ, केही मानिसलाई मस्त भएजस्तो अनुभव हुन्छ। यसैले पुस्तौँदेखि यसलाई उच्च रक्तचाप, पेटका समस्या, र यौन कमजोरीको घरेलु उपचारको रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। तर अलिकति बढी मात्रामा पुगेपछि भने कुरा फेरिन्छ। मुटुको धड्कन अचानक ढिलो हुन्छ, रक्तचाप तल झर्छ, टाउको घुम्छ, वाकवाकी लाग्छ र शरीर लरबराउँछ। गम्भीर अवस्थामा बिरामी अस्पतालको बेडमा पुग्छन्।

हामी तीन जना नेपाली अनुसन्धानकर्ताहरू, एक जना प्राकृतिक वैज्ञानिक र दुई जना चिकित्सकले पाँच दशकमा फैलिएका नेपालका सबै प्रकाशित जङ्गली मह विषाक्तताका घटनाहरू एकैठाउँमा जम्मा गरेर विश्लेषण गर्यौँ। २७ वटा वैज्ञानिक प्रकाशनमा दर्ता भएका झन्डै ६८ बिरामीको यो पहिलो व्यवस्थित समीक्षाले धेरै महत्वपूर्ण कुराहरू उजागर गर्‍यो जुन हामी यहाँ सरल भाषामा राख्न चाहन्छौँ।

जङ्गली महमा विष कहाँबाट आउँछ?

नेपालको राष्ट्रिय फूल गुराँसका केही प्रजातिहरूले आफ्ना फूलको रसमा ग्रेयानोटक्सिन नामको प्राकृतिक रसायन उत्पादन गर्छन्। यो रसायन सम्भवतः फूललाई अनावश्यक कीटहरूबाट जोगाउनका लागि प्रकृतिले विकास गरेको हो। संसारकै ठूलो भिर मौरी Apis laboriosa ले यही फूलबाट रस संकलन गर्छ र मह बनाउने क्रममा त्यो रसायन महमा थुप्रिँदै जान्छ।

सबै गुराँसको मह विषालु हुँदैन। प्रजाति, फूल फुल्ने मौसम, भौगोलिक उचाइ र अन्य फूलसँगको मिश्रण जस्ता कारणहरूले विषाक्तता निर्धारण हुन्छ। व्यावसायिक मह उत्पादनमा धेरै फूलको रस मिसिने हुनाले विष यति पातलिन्छ कि असर गर्दैन। तर भिर मौरीको एकल स्रोतका घारहरूबाट काटिएको जङ्गली महमा भने यो रसायन खतरनाक मात्रामा हुन सक्छ।

वसन्त ऋतु अर्थात् फागुन, चैत र वैशाखमा जोखिम सबभन्दा बढी हुन्छ। यही बेला गुराँस पूर्ण रूपमा फूल्छ, यही बेला मुख्य मह संकलन हुन्छ, र यही बेला अस्पतालमा यस्ता बिरामीको संख्या बढ्छ। हाम्रो अध्ययनमा एउटा उल्लेखनीय घटना छ: अक्टोबर ३१ का दिन एउटै अस्पतालमा एउटै भाँडाको महबाट खाएका दुई जना बिरामी एकैसाथ आएका थिए। यो संयोग थिएन, यो मौसमी सम्बन्धको प्रत्यक्ष प्रमाण थियो।

यो रसायनले मुटुको सामान्य धड्कन नियन्त्रण गर्ने प्रक्रियामा बाधा पुर्‍याउँछ। फलस्वरूप मुटुले आफ्नो सामान्य गतिमा धड्कन सक्दैन, रगत सञ्चार कम हुन्छ, र शरीरका अंगहरूमा रगत पुग्न गाह्रो हुन्छ। अस्पताल पुग्दा अधिकांश बिरामीको मुटुको धड्कन प्रतिमिनेट ३५ देखि ५० मात्र हुन्छ, जबकि सामान्य अवस्थामा ६० देखि १०० हुनुपर्छ।

हाम्रो अध्ययनमा दर्ता भएका बिरामीमध्ये ७२ प्रतिशत मध्यवयस्क पुरुष छन्। उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्न र यौन क्षमता बढाउन यो मह खाने चलन पुरुषहरूमा बढी छ। महिला बिरामीहरूले भने प्रायः रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउन वा सामान्य स्वास्थ्य सुधारका लागि खाएको बताएका छन्। गण्डकी प्रदेशका मनाङ, लमजुङ र कास्कीबाट सबैभन्दा बढी घटनाहरू दर्ता भएका छन्, जहाँ गुरुङ समुदायको मह संकलन परम्परा सदियौँदेखि चलिआएको छ।

राम्रो खबर के छ भने नेपालमा अहिलेसम्म प्रकाशित कुनै पनि घटनामा कसैको ज्यान गएको छैन। अधिकांश बिरामी अस्पतालमा स्यालाइन र एट्रोपिन नामको औषधिले एक दुई दिनमा ठीक हुन्छन्। तर नेपालका अस्पतालहरूमा यो रसायन मापन गर्ने प्रविधि उपलब्ध छैन, त्यसैले चिकित्सकले बिरामीको कुरा सुनेर र लक्षण हेरेर मात्र निदान गर्नुपर्छ। यो एउटा गम्भीर कमी हो जसलाई सम्बोधन गर्न जरुरी छ।

नेपालको जङ्गली मह अब विश्वबजारमा

यो समस्या अब नेपालको सीमाभित्र सीमित छैन। नेपालको जङ्गली मह अहिले अमेजनलगायत अन्तर्राष्ट्रिय अनलाइन पसलहरूमा खुलेआम बिक्री भइरहेको छ। यसलाई मस्त पार्ने मह, शक्तिवर्धक मह र प्राकृतिक औषधिको रूपमा विज्ञापन गरिन्छ। अमेरिका, युरोप र पूर्वी एसियाका ग्राहकहरू यसको अनौठो प्रभावको लोभमा किन्छन्। तर उनीहरूसँग हाम्रा हिमाली समुदायले पुस्तौँपुस्ता सिकेको एउटा महत्वपूर्ण कुरा छैन, कति मात्रामा खाँदा ठीक हुन्छ र कति मात्रामा अस्पताल जानुपर्छ भन्ने ज्ञान। त्यो ज्ञान डब्बासँगै आउँदैन।

परिणाम सामुन्ने आइसकेको छ। दक्षिण कोरियामा नेपाली जङ्गली महबाट विषाक्त भएका १५ जनाको विवरण वैज्ञानिक पत्रिकामा प्रकाशित भएको छ। फ्रान्समा एक जनामा नेपाली महको विषाक्तता प्रयोगशाला परीक्षणबाट पुष्टि भएको छ। हङकङ र कतारमा पनि यस्ता घटना दर्ता भएका छन्। यी देशका चिकित्सकहरूले नेपाली मह खाएर मुटुको समस्या भएको बिरामी नदेखेको हुन सक्छ। बिरामीले पनि नेपाली मह खाएको कुरा नभन्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा सही निदान हुनु र समयमा उपचार पाउनु दुवै गाह्रो हुन्छ।

यो व्यापारको बढ्दो दबाबले भिर मौरी नै संकटमा परेको छ। अत्यधिक मह संकलन, बाँध र सडक निर्माणले चट्टानका घारहरू नष्ट हुँदैछन्। जलवायु परिवर्तनले गुराँस फुल्ने समय र भिर मौरीको संकलन चक्रबीचको सन्तुलन पनि बिगार्दैछ। भिर मौरी केवल मह दिने कीट मात्र होइन। यो हिमाली वनस्पतिको फूलको रस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुर्‍याउने एउटा महत्वपूर्ण प्राणी हो। यसको संख्या घट्दा गुराँसलगायत अन्य हिमाली वनस्पतिमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ।

विडम्बना के छ भने यो महको बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय माग नै भिर मौरीको अस्तित्वमाथिको सबभन्दा ठूलो खतरामध्ये एक बनिरहेको छ। नेपाल सरकारले जङ्गली महको निर्यातमा कुनै नियम बनाएको छैन। आयात गर्ने देशहरूमा पनि यसबारे कुनै कानूनी व्यवस्था छैन। यो कमी जतिसक्दो चाँडो पूरा गर्नु आवश्यक छ।

फूलबाट भिर मौरी, भिर मौरीबाट जङ्गली मह, र जङ्गली महबाट मानिसको अस्पताल पुग्ने यो पूरा यात्रा नबुझेसम्म न सार्वजनिक स्वास्थ्य नीति बन्न सक्छ, न व्यापार नियमन आउन सक्छ, न भिर मौरीको संरक्षण हुन सक्छ। हाम्रो अध्ययन यही बुझाइको पहिलो कदम हो।

यदि तपाईँले अनलाइनमा नेपाली जङ्गली मह किन्नुभएको छ वा किन्ने सोच्दै हुनुहुन्छ भने एउटा कुरा ध्यान राख्नुहोस्। यो साधारण मह होइन। यसको सुरक्षित मात्राको ज्ञान सदियौँको सामुदायिक अनुभवबाट आउँछ। जङ्गली मह खाएपछि टाउको घुम्ने, वाकवाकी लाग्ने, छाती थिचिएजस्तो लाग्ने, वा शरीर लरबराउने लक्षण देखिएमा तुरुन्त नजिकको अस्पताल जानुहोस्। उपचार सरल छ, तर ढिलो भयो भने गम्भीर हुन सक्छ।

(यो लेख अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञान पत्रिका टोक्सिकोन (एल्सेभियर) मा प्रकाशित वैज्ञानिक अनुसन्धान 'Mad honey poisoning in Nepal: ecology, epidemiology, and clinical spectrum of grayanotoxin intoxication (2009–2026)' मा आधारित छ। )