बेवास्ता, क्षमा र बिर्सने कला: आन्तरिक स्वतन्त्रताको मार्ग

आजको द्रुत र प्रतिस्पर्धात्मक जीवन शैलीमा संसारमा मानिसको जीवन पहिलेभन्दा धेरै जटिल र व्यस्त भएको छ। सूचना प्रविधिको विकास, सामाजिक सञ्जालको विस्तार, प्रतिस्पर्धात्मक कार्यसंस्कृति र बदलिँदो सामाजिक सम्बन्धका कारण मानिसले दैनिक रूपमा असङ्ख्य साना–ठूला घटनाको सामना गरिरहेको हुन्छ। सडकमा कसैले बाटो नदिएको सामान्य घटना, सामाजिक सञ्जालमा गरिएको आलोचना, कार्यस्थलमा भएको सानो असहमति वा अन्य व्यक्तिको असभ्य टिप्पणीजस्ता अनुभव अहिलेको जीवनमा लगभग नियमितजस्तै भएका छन्। यद्यपि, यी अधिकांश घटना सतही प्रकृतिका हुन्छन् र वास्तविक रूपमा गहिरो चोट पुर्‍याउने खालका हुँदैनन्। तर मानिसको मनोविज्ञान यति संवेदनशील छ कि कहिलेकाहीँ यिनै साना साना कुराले पनि मनमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन्।

समस्या घटनामा मात्र हुँदैन। ठूलो समस्या र त्यसप्रति हाम्रो प्रतिक्रियामा हुन्छ। यदि हामीले प्रत्येक सानो टिप्पणी, आलोचना वा असहमतिलाई व्यक्तिगत आक्रमणको रूपमा लियौं भने तनावले हाम्रो दिमाग भरिन थाल्छ। सानो असहमति पनि ठूलो विवादमा परिणत हुन सक्छ। यसरी क्रमशः साना घटनाहरूले हाम्रो मानसिक ऊर्जा क्षय गर्दै लैजान्छन्। त्यसैले, आधुनिक जीवनमा मानसिक सन्तुलन कायम राख्न एउटा महत्त्वपूर्ण सीप आवश्यक हुन्छ—सतही घटनाहरूलाई सजगतापूर्वक बेवास्ता गर्ने कला। 

मानिसको मस्तिष्क स्वाभाविक रूपमा नकारात्मक घटनाप्रति बढी संवेदनशील हुन्छ। मनोविज्ञानमा यसलाई 'नेगेटिभ बायस' भनिन्छ। कुनै दिनभरि धेरै सकारात्मक अनुभव भए पनि एउटा मात्र नकारात्मक घटना भएमा मानिसको ध्यान त्यही घटनातर्फ केन्द्रित हुन्छ। यही कारणले गर्दा सानो आलोचना पनि ठूलो चोटजस्तो महसुस हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा कसैले तपाईंको विचारको विरोधमा तीखा शब्दहरू प्रयोग गर्‍यो भने त्यो टिप्पणी धेरै समयसम्म मनमा रहिरहन सक्छ। यद्यपि, वास्तविक जीवनमा त्यस व्यक्तिसँग तपाईंको कुनै सम्बन्ध नहुन सक्छ। त्यस्तै, कार्यालयमा माथिल्लो पदाधिकारीले सानो गल्ती औँल्याउँदा पनि मानिसलाई आफ्नो क्षमतामाथि प्रश्न उठेजस्तो लाग्न सक्छ। यी सबै घटनाहरू वास्तवमा जीवनको ठूलो सत्य होइनन्, तर हाम्रो मनले तिनीहरूलाई अनावश्यक रूपमा ठूलो बनाइदिन्छ।

यही कारणले गर्दा मानसिक शान्ति कायम राख्न सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको साना कुरामा प्रतिक्रिया दिन नचाहने निर्णय गर्नु हो। बेवास्ता गर्नु कमजोरी होइन; बरु यो आत्मनियन्त्रण र परिपक्वताको संकेत हो।

इतिहासभरि विभिन्न दार्शनिक र आध्यात्मिक परम्पराहरूले मानिसलाई आफ्नो प्रतिक्रियामाथि नियन्त्रण राख्न प्रेरित गरेका छन्। आध्यात्मिक गुरु ओशोले भनेका छन्, “ह्वाट यु रेसिस्ट, पर्सिस्ट्स,” अर्थात् जससँग हामी निरन्तर लड्छौँ, त्यसले झन् शक्ति पाउँछ। जब हामी कुनै सानो कुरामा अत्यधिक प्रतिक्रिया दिन्छौँ, हामी त्यसलाई अझ ठूलो महत्त्व दिइरहेका हुन्छौँ।

पश्चिमी दर्शनमा पनि यस्तै विचार पाइन्छ। स्टोइक दार्शनिक एपिक्टेटसले भनेका छन्, “इट्स नट ह्वाट ह्यापेन्स टु यु, बट हाउ यु रियाक्ट टु इट म्याटर्स।” (जीवनमा घट्ने घटनाभन्दा पनि ती घटनाप्रति हाम्रो प्रतिक्रिया नै निर्णायक हुन्छ।) रोमन सम्राट् तथा दार्शनिक मार्कस अरेलियसले पनि यसै विचारलाई विस्तार गर्दै भनेका छन्, “चुज नट टु बि हार्म्ड, एन्ड यु ओन्ट फिल हार्म्ड।” (यदि हामीले आफूलाई आहत नमान्ने निर्णय गर्‍यौँ भने बाहिरी घटनाले हामीलाई वास्तवमा चोट पुर्‍याउन सक्दैन। यी विचारहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्) यसको अर्थ हो, मानिसको वास्तविक शक्ति बाहिरी परिस्थितिमा होइन, आफ्नो मनोवृत्तिमाथि नियन्त्रणमा निहित हुन्छ।

ओशोका अनुसार, “फर्गिभनेस इज् नट समथिङ यु डु फर द अदर पर्सन; इट इज समथिङ यु डु फर योरसेल्फ।” अर्थात् क्षमा अरूलाई दिएको कुनै उपहारभन्दा बढी आफैँलाई दिएको स्वतन्त्रता हो।

त्यस्तै प्रायः सबै धार्मिक शिक्षामा पनि यी विषयहरूलाई विशेष रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ। केही उदाहरणहरू:

बौद्ध धर्ममा 'उपेक्षा (उपेक्खा)' चार ब्रह्मविहारमध्ये एक महत्त्वपूर्ण गुण हो। यसले मानिसलाई साना उत्तेजनामा प्रतिक्रिया नदिई समभावमा रहन सिकाउँछ। बुद्धका शिक्षाअनुसार क्रोध र द्वेष मनको विष हुन्, त्यसैले द्वेषलाई क्षमा गरेर छोड्नु र अतीतका पीडालाई 'लेटिङ गो' गर्नु नै मानसिक शान्ति र मुक्ति पाउने मार्ग मानिन्छ। हिन्दू धर्ममा 'क्षमा'लाई अत्यन्त उच्च नैतिक गुण मानिन्छ। भगवद्गीतामा यसलाई दैवी गुणहरूमध्ये एक भनिएको छ। हिन्दू दर्शनअनुसार संसारका धेरै घटना अस्थायी हुन्छन्, त्यसैले साना कुरामा अत्यधिक आशक्ति राख्नु उचित मानिँदैन। क्षमा, संयम र सहिष्णुता आध्यात्मिक उन्नतिको आधार मानिन्छ।

क्रिश्चियन धर्ममा क्षमा जीवनको केन्द्रीय शिक्षा हो। येशू ख्रीष्टले मानिसलाई बारम्बार क्षमा गर्न प्रेरित गरेका छन्। बाइबलमा “सत्तरी गुणा सात पटकसम्म पनि क्षमा गर्नू” भन्ने शिक्षा दिइएको छ, जसले प्रतिशोधभन्दा दया र सहिष्णुतालाई उच्च स्थान दिन्छ। इस्लाम धर्ममा पनि क्षमा र दया अत्यन्त महत्त्वपूर्ण गुण हुन्। अल्लाहका प्रमुख गुणहरूमध्ये एक 'अल-गफ्फूर' अर्थात् अत्यन्त क्षमाशील हुनु हो। कुरानले मानिसलाई एक–अर्काप्रति क्षमाशील हुन र अनावश्यक विवादबाट टाढा रहन प्रेरित गर्छ।

जैन धर्ममा क्षमा सबैभन्दा उच्च नैतिक गुण मानिन्छ। पर्युशाना पर्वको अन्त्यमा 'मिच्छामि दुक्कडम्' भन्दै सबैसँग क्षमा माग्ने परम्पराले द्वेष र अहंकारबाट मुक्त हुने सन्देश दिन्छ। यहुदी धर्ममा पनि मानिसलाई बदला नलिन र मनमा द्वेष नराख्न सिकाइएको छ। टोराहले छिमेकीप्रति सहिष्णुता र क्षमाशीलता अपनाउन आग्रह गर्छ, र गल्ती स्वीकार गरेपछि पुरानो द्वेष छोडेर अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ।

बेवास्ता गर्ने अभ्यास दैनिक जीवनमा धेरै सरल तर प्रभावकारी हुन्छ। उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा कसैले तपाईंको पोस्टमा नकारात्मक टिप्पणी लेख्यो भने तुरुन्तै जवाफ दिनु आवश्यक हुँदैन। धेरैजसो अवस्थामा त्यस्ता टिप्पणीहरू क्षणिक आवेगमा लेखिएका हुन्छन्। यदि हामीले तिनीहरूलाई बेवास्ता गर्‍यौँ भने, ती आफैँ हराएर जान्छन्।

त्यस्तै, सडकमा कसैले असभ्य व्यवहार गर्‍यो भने त्यसको प्रतिकार गर्न खोज्दा विवाद अझ बढ्न सक्छ। तर यदि हामीले त्यसलाई क्षणिक घटना मानेर छोडिदियौ भने त्यो हाम्रो दिनको ठूलो समस्या बन्ने छैन। कार्यस्थलमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। माथिल्लो पदाधिकारी वा सहकर्मीले कुनै टिप्पणी गर्दा त्यसलाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा नलिई केवल कामसँग सम्बन्धित सुझावका रूपमा लिन सकिन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले अनावश्यक तनाव कम गर्छ।

जब मानिसले साना कुरालाई बेवास्ता गर्न सिक्छ, तब उसलाई क्षमा र बिर्सने आवश्यकता पनि कम पर्छ, किनकि ती घटनाहरू मनमा गहिरो रूपमा प्रवेश नै गर्दैनन्।

तर जीवन सधैँ सतही घटनाहरूमा सीमित हुँदैन। कहिलेकाहीँ मानिसले विश्वासघात, अन्याय वा गहिरो भावनात्मक चोटको अनुभव पनि गर्न सक्छ। यस्ता अवस्थामा केवल बेवास्ता गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यहाँ आवश्यक हुन्छ — क्षमा गर्ने साहस।

क्षमा दिन धेरै मानिसलाई कठिन लाग्छ, किनकि मानिसले क्षमालाई कमजोरी ठान्ने प्रवृत्ति राख्छ। तर वास्तविकता यसको ठिक उल्टो छ। क्षमा गर्नु भनेको अरूको गल्तीलाई सही ठहर्‍याउनु होइन; बरु आफ्नै मनलाई रिस र द्वेषको बन्धनबाट मुक्त गर्नु हो।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार लामो समयसम्म रिस र द्वेष बोकेर बस्दा मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ। तनाव, चिन्ता र आवेगजस्ता समस्या बढ्न सक्छन्। त्यसैले क्षमा गर्नु केवल आध्यात्मिक अभ्यास मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिले पनि अत्यन्त उपयोगी प्रक्रिया हो।

क्षमा पछि अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो — बिर्सन सक्ने क्षमता। यहाँ बिर्सनु भन्नाले स्मृति पूर्ण रूपमा मेटिनु होइन। मानिसको मस्तिष्कले धेरै अनुभवहरू सम्झिरहन्छ। तर बिर्सने वास्तविक अर्थ भनेको त्यससँग जोडिएको भावनात्मक भारलाई कम गर्नु हो।

जब हामी कुनै पीडादायी घटनालाई स्वीकार गर्छौँ र त्यसप्रति द्वेष छोड्छौँ, तब त्यो घटना केवल एउटा अनुभवमा सीमित हुन्छ। त्यो हाम्रो वर्तमान जीवनको बोझ बन्न छोड्छ। यही प्रक्रिया नै 'लेटिङ गो' हो — अर्थात् विगतलाई छोड्ने क्षमता हो। आजको संसारमा मानिस बाह्य रूपमा धेरै स्वतन्त्र देखिए पनि मानसिक रूपमा अनेक तनाव र दबाबमा बाँधिएको हुन्छ। सामाजिक तुलना, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र निरन्तर सूचना प्रवाहका कारण मानिसको मन कहिलेकाहीँ थकित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा साना कुरालाई बेवास्ता गर्ने क्षमता, गहिरो चोटलाई क्षमा गर्ने साहस र पुराना स्मृतिहरूलाई छोड्ने अभ्यासले मानिसलाई गहिरो आन्तरिक शान्ति दिन सक्छ।

प्रसिद्ध सूफी कवि रूमीले भनेका छन्, “ढोका यति फराकिलो हुँदा पनि किन कैदमा बसिरहनुहुन्छ?” यो वाक्य वास्तवमा मानिसको मानसिक अवस्थातर्फ संकेत गर्छ। धेरैजसो अवस्थामा मानिस आफ्नै क्रोध, डर र द्वेषको कैदी बनेर बसिरहेको हुन्छ। जब मानिसले यी भावनाहरू छोड्न सिक्छ, तब जीवन अचानक हलुका र स्वतन्त्र महसुस हुन थाल्छ।

जीवनमा साना घटनाहरू सधैँ भइरहन्छन्। कसैले आलोचना गर्नेछ, कसैले असहमति जनाउनेछ, कसैले कहिलेकाहीँ गलत व्यवहार पनि गर्नेछ। यी सबैलाई रोक्न सकिँदैन। तर एउटा कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा हुन्छ, त्यो हो हाम्रो प्रतिक्रिया।

यदि घटना सतही छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ। यदि घटना गहिरो चोट दिने खालको छ भने त्यसलाई क्षमा गरेर छोड्न सकिन्छ। र, यदि विगतले मनलाई अझै बाँधिरहेको छ भने त्यसलाई बिस्तारै बिर्सने अभ्यास गर्न सकिन्छ।

यसरी बेवास्ता, क्षमा र बिर्सने तीन अभ्यासले मानिसलाई मानसिक शान्ति मात्र होइन, गहिरो आन्तरिक स्वतन्त्रता पनि प्रदान गर्छ। अन्ततः जीवनको वास्तविक आनन्द बाहिरी परिस्थितिमा होइन, भित्री सन्तुलनमा निर्भर हुन्छ।

जब मानिसले आफ्नो मनलाई हलुका बनाउन सिक्छ, तब जीवनको सौन्दर्य स्वतः खुल्न थाल्छ। यही नै साँचो स्वतन्त्रता हो। जहाँ मानिस साना कुराले होइन, आफ्नै चेतनाले निर्देशित भएर बाँच्न थाल्छ।

(उकालोको विचार खण्डमा छापिएका सामग्री लेखकका निजी हुन्।)