जहाजको ककपिटले बिर्सेको हो कि मेरिटोक्रेसी?

नेपालको उड्डयन क्षेत्र केवल यात्रु बोक्ने यातायात प्रणाली मात्र होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा जनजीवनको सुरक्षा, राष्ट्रिय प्रतिष्ठा, आर्थिक विश्वसनीयता र अन्तर्राष्ट्रिय छविसँग अभिन्न रूपले गाँसिएको संवेदनशील र जिम्मेवारीपूर्ण संरचना हो। 

प्रत्येक उडानसँग सयौँ यात्रुहरूको जीवन मात्र होइन, उनीहरूका परिवारको आशा, समाजको भरोसा र राष्ट्रको साख जोडिएको हुन्छ। त्यसैले यस क्षेत्रमा हुने सानोभन्दा सानो त्रुटिले पनि गम्भीर र अपूरणीय क्षति निम्त्याउन सक्छ।

विशेषगरी ककपिटमा बस्ने पाइलटको भूमिका यहाँ निर्णायक हुन्छ। किनकि, आकस्मिक अवस्थादेखि नियमित उडानसम्मका अन्तिम निर्णय उनीहरूकै विवेक, ज्ञान र अनुभवमा निर्भर हुन्छन्। यही सन्दर्भमा 'सबैभन्दा योग्य व्यक्ति ककपिटमा छ कि छैन' भन्ने प्रश्न केवल पेसागत बहस होइन, जीवन र मृत्युको प्रत्यक्ष सरोकार भएको गहन विषय हो।

नेपालको हवाई दुर्घटना: एक कठोर यथार्थ
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा भएका हवाई दुर्घटनाहरूले हाम्रो उड्डयन प्रणाली अझै पूर्णरूपमा परिपक्व र सुरक्षित भइसकेको छैन भन्ने कठोर यथार्थ देखाएका छन्। सन् २०१८ देखि २०२३ सम्मका प्रमुख दुर्घटनाहरूले मात्र दर्जनौँ निर्दोष नागरिकको ज्यान लिएको छ। सन् २०२३ मा पोखरामा भएको यति एयरलाइन्स दुर्घटनामा एकैपटक ७२ जनाको मृत्यु भयो। 

अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूको तथ्यांकअनुसार, विश्वव्यापी रूपमा हुने ७० देखि ८० प्रतिशत हवाई दुर्घटनामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा मानवीय त्रुटि प्रमुख कारण हुने गरेको छ। यसले एउटा अटल सत्य प्रमाणित गर्छ- केवल आधुनिक विमान, उन्नत प्रविधि वा राम्रो पूर्वाधारले मात्र सुरक्षा सुनिश्चित हुँदैन। मानवीय पक्ष, अर्थात् ककपिटमा बस्ने व्यक्तिको योग्यता र निर्णय क्षमता नै सबैभन्दा निर्णायक तत्त्व हो।

विमानको इञ्जिन फेल हुन सक्छ, तर सही पाइलटले त्यो विमान पनि सुरक्षित अवतरण गराउन सक्छ। गलत पाइलटका हातमा सर्वोत्तम विमान पनि खतरनाक हुन सक्छ।

नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा अत्यन्त जटिल मुलुकमा, जहाँ उचाइको तीव्र भिन्नता, सीमित 'नेभिगेसन' पूर्वाधार र छिटो परिवर्तन हुने मौसम अवस्था दैनिक यथार्थ हुन्। यस्तो अवस्थामा   पाइलटको भूमिका झनै बहुआयामिक र महत्वपूर्ण हुन्छ। पोखरा, लुक्ला, जोमसोम, ताप्लेजुङ, डोल्पा जस्ता विमानस्थलहरू विश्वकै सबैभन्दा कठिन र जोखिमपूर्ण रुटमध्ये गनिन्छन्।

यस्तो परिवेशमा पाइलटलाई केवल प्राविधिक ज्ञान पुग्दैन। उनीहरूसँग परिस्थिति विश्लेषण गर्ने गहन दक्षता, जोखिम मूल्यांकन गर्ने क्षमता, तनावपूर्ण अवस्थामा पनि स्थिर रहने मानसिक सन्तुलन र टोलीसँग प्रभावकारी सञ्चार गर्ने कौशल अनिवार्य हुन्छ। लुक्ला एयरपोर्टमा अवतरण गर्दा पाइलटसँग मात्र केही सेकेन्डको निर्णय समय हुन्छ, त्यो निर्णय सही हुन्छ कि गलत भन्ने कुरा ककपिटमा बस्ने व्यक्तिकै योग्यतामा भर पर्छ।

मेरिटोक्रेसी: विकल्प होइन, अपरिहार्य
यहीँबाट मेरिटोक्रेसीको अवधारणा अनिवार्य रूपमा अगाडि आउँछ। मेरिटोक्रेसी भन्नाले केवल योग्य व्यक्तिलाई अवसर दिनु मात्र होइन, सबैभन्दा योग्य व्यक्तिलाई सबैभन्दा संवेदनशील जिम्मेवारीमा राख्नु हो। तर व्यवहारमा हेर्दा हाम्रो समाजमा नातावाद, व्यक्तिगत सम्बन्ध र अनुचित प्रभावले कहिलेकाहीँ पेसागत निर्णयहरूलाई प्रभावित गर्ने गरेको देखिन्छ।

साधारण प्रशासनिक क्षेत्रमा यस्तो अनुचित प्रभाव सीमित जोखिमको विषय हुन सक्छ, तर उड्डयन क्षेत्रमा यसले प्रत्यक्ष रूपमा जीवनमा खतरा निम्त्याउन सक्छ। ककपिट कुनै सिक्ने प्रयोगशाला होइन। यो अन्तिम जिम्मेवारी वहन गर्ने स्थान हो जहाँ प्रत्येक त्रुटिको मूल्य मानव जीवनमा तिरिन्छ। त्यसैले पाइलट बन्ने र पदोन्नति पाउने प्रक्रिया केवल लाइसेन्स प्राप्त गर्नु वा निश्चित उडान घण्टा पूरा गर्नुमा सीमित हुनु हुँदैन।

आधुनिक उड्डयन प्रणालीमा 'योग्यतामा आधारित मूल्यांकन'लाई उच्च प्राथमिकता दिइन्छ, जसले केवल प्राविधिक ज्ञानमा मात्र होइन, विभिन्न व्यवहारिक र मनोवैज्ञानिक पक्षहरूको समग्र मूल्यांकनमा जोड दिन्छ। यस प्रणालीअन्तर्गत पाइलटको निर्णय क्षमता र जोखिम व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। किनकि आकस्मिक अवस्थामा सही समयमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता उड्डयन सुरक्षाको आधार हो। 

'क्रू रिसोर्स म्यानेजमेन्ट' पनि अत्यन्त आवश्यक पक्ष हो, जसअन्तर्गत सह–पाइलट तथा जमिनी टोलीसँग प्रभावकारी संचार र समन्वय कायम राख्ने सीपको मूल्यांकन गरिन्छ। उड्डयन जस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा काम गर्दा उच्च स्तरको तनाव सहन सक्ने र मनोवैज्ञानिक रूपमा स्थिर रहन सक्ने क्षमता पनि अनिवार्य हुन्छ, जसले अत्यन्त दबाबपूर्ण परिस्थितिमा पनि पाइलटलाई शान्त, संयमित र विवेकशील रहन मद्दत पुर्‍याउँछ।

यी सबै क्षमताहरूको यथार्थ मूल्यांकन गर्न सिमुलेटर–आधारित परीक्षण प्रयोग गरिन्छ, जसमा वास्तविक जीवनका आकस्मिक अवस्थाहरूको कृत्रिम रूपमा अनुकरण गरिन्छ। यस्तो परीक्षणले पाइलटको व्यवहार, निर्णय प्रक्रिया, सञ्चार सीप तथा समग्र कार्यक्षमता मूल्यांकन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसरी, योग्यतामा आधारित मूल्यांकन प्रणालीले सुरक्षित, दक्ष र जिम्मेवार उड्डयन जनशक्ति तयार पार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ।

विकसित देशहरूमा प्रत्येक पाइलटले वार्षिक रूपमा अनिवार्य पुनः प्रशिक्षण, सिमुलेटर चेक र मेडिकल तथा मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन पार गर्नुपर्छ । त्यहाँ 'एक पटक योग्य भएपछि सधैँ योग्य' भन्ने अवधारणा स्वीकार्य छैन। बरु निरन्तर सुधार र परीक्षणलाई नै सुरक्षाको मेरुदण्ड मानिन्छ। 

नेपालमा यस्ता मापदण्डहरूको कार्यान्वयन अझै पूर्णरूपमा सुदृढ हुन सकेको छैन भन्ने आलोचना बारम्बार उठ्ने गरेको छ। नियमहरू कागजमा भए पनि व्यवहारमा कडाइका साथ पालना हुन चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। यदि, मूल्यांकन प्रणाली नै कमजोर भयो भने योग्य र अयोग्य छुट्याउने आधार कमजोर हुन्छ र यसले दीर्घकालीन रूपमा सम्पूर्ण प्रणालीलाई जोखिममा पार्छ।

'जस्ट कल्चर': खुला रिपोर्टिङ र सुरक्षा संस्कृति
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसार 'जस्ट कल्चर'को अवधारणा लागू गरिन्छ, जहाँ पाइलटहरूले गल्ती लुकाउनुपर्ने होइन, बरु खुला रूपमा रिपोर्ट गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ। यो केवल आदर्शवादी धारणा होइन, तथ्यांकले यसको प्रभावकारिता प्रमाणित गरेको छ।

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि जहाँ खुला रिपोर्टिङ प्रणाली प्रभावकारी रूपमा लागू गरिन्छ, त्यहाँ हवाई दुर्घटना दर उल्लेखनीय रूपमा घट्ने गरेको छ। यसको कारण स्पष्ट छ, प्रणालीले गल्तीबाट सिक्ने अवसर पाउँछ। सानो त्रुटि लुकाइयो भने त्यो बिस्तारै ठूलो दुर्घटनाको बीउ बन्छ। तर खुला भएर रिपोर्ट गरियो भने सोही त्रुटिले भविष्यका सयौं जीवन बचाउने आधार बन्न सक्छ।

नेपालमा पनि यस्तो संस्कृति विकास गर्न सकियो भने दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षा स्तरमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ। यसका लागि दण्डको डरभन्दा सुधारको अवसरलाई प्राथमिकता दिने नीतिगत वातावरण आवश्यक छ।

डेटा-आधारित पारदर्शितास् भ्रष्टाचारको अन्त्य
पाइलट चयनदेखि पदोन्नति, प्रशिक्षणदेखि मूल्यांकनसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया मापनयोग्य, पारदर्शी र उत्तरदायी हुनुपर्छ। यसका लागि डेटा-आधारित मूल्यांकन प्रणाली लागू गर्नु अपरिहार्य छ।

उदाहरणका लागि, प्रत्येक पाइलटको निर्णय त्रुटि दर, सिमुलेटर स्कोर, क्रू रिसोर्स म्यानेजमेन्ट स्कोर र सुरक्षा रिपोर्टिङ इतिहासलाई डिजिटल रूपमा ट्र्याक गरेर मूल्यांकन गर्न सकिन्छ। यसले निर्णय प्रक्रियालाई वस्तुनिष्ठ बनाउँछ र व्यक्तिगत प्रभाव तथा नातावादलाई न्यूनतम पार्छ। स्वतन्त्र अडिट र स्पष्ट कार्यसम्पादन सूचकहरूको कार्यान्वयन यसको अभिन्न अंग हुनुपर्छ।

निजी क्षेत्रका एयरलाइन्सहरूलाई पनि कडा सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्न बाध्य पार्ने नीति अनिवार्य हुन्छ। आर्थिक प्रतिस्पर्धाका नाममा सुरक्षामा सम्झौता गर्नु दीर्घकालीन रूपमा घातक छ, एउटा दुर्घटनाले सम्पूर्ण उद्योगको विश्वसनीयतामा गम्भीर र दीर्घस्थायी आघात पुर्‍याउन सक्छ।

तथ्य र योग्यतामा आधारित निर्णय
हामी नेपालीहरू भावनात्मक रूपमा बलिया छौं। संकटमा एकजुट हुने हाम्रो क्षमता प्रशंसनीय छ र सराहनीय पनि। तर उड्डयन जस्तो अत्यन्त संवेदनशील र प्राविधिक क्षेत्रमा निर्णय भावनाको आधारमा होइन, तथ्य, प्रमाण र सिद्ध योग्यताका आधारमा लिनुपर्छ।

सहानुभूति सधैँ आवश्यक हुन्छ, तर पेसागत निर्णयमा निष्पक्षता र कठोरता झनै आवश्यक हुन्छ। कसैको परिवारको माया वा सामाजिक दबाबका कारण एक अयोग्य पाइलटलाई ककपिटमा बसाल्दा ती यात्रुका परिवारमाथि पनि उत्तिकै गहिरो र असह्य पीडा थोपरिन्छ।

उड्डयन क्षेत्र कुनै प्रयोग गर्ने प्रयोगशाला होइन। यहाँ प्रत्येक उडान प्रणालीको विश्वसनीयताको परीक्षा हुन्छ। ककपिटमा बस्ने पाइलट केवल विमान उडाउन सक्ने प्राविधिक व्यक्ति मात्र होइनन्, उनीहरू सयौँ मानव जीवनको जिम्मेवारी एकैसाथ बोकेका निर्णयकर्ता हुन्। त्यसैले उनीहरूको चयन, प्रशिक्षण र मूल्यांकनमा कुनै पनि प्रकारको सम्झौता, चाहे राजनीतिक दबाबका कारण होस्, नातावादका कारण होस् वा आर्थिक स्वार्थका कारण होस्, कदापि स्वीकार्य हुन सक्दैन।

यदि, आज हामीले मेरिटोक्रेसीलाई व्यवहारमा सुदृढ बनाउन सकेनौँ भने भोलिका दुर्घटनाहरू केवल दैवी संयोग होइनन्, ती हाम्रो प्रणालीगत कमजोरी र नैतिक लापरबाहीको प्रत्यक्ष परिणाम हुनेछन्। नेपालको उड्डयन सुरक्षालाई दिगो रूपमा सुदृढ बनाउन मेरिटोक्रेसी विकल्प होइन, अपरिहार्य आवश्यकता हो।

अब यो नीतिगत प्रतिबद्धता मात्र होइन, व्यवहारिक कार्यान्वयनमार्फत सुनिश्चित गर्नैपर्छ। किनकि, ककपिटमा बस्ने व्यक्तिको योग्यता केवल एउटा पेसागत विषय होइन, यो नेपालका प्रत्येक नागरिकको जीवनसँग सोझै सम्बन्धित सर्वोच्च राष्ट्रिय दायित्व हो।

(उकालोको विचार खण्डमा छापिने सामग्री लेखकका निजी हुन्।)